Sivas’ın En Eski Mahalleleri Hangileri?

Sivas'ın en eski mahallesi hangisi?

Bu sorunun tek bir mahalle adıyla cevaplanması kolay değil. Çünkü Sivas'taki mahallelerin bir bölümü zaman içerisinde birleşti, bazılarının adı değişti, bazı tarihî mahalleler ise tamamen ortadan kalktı.

Ancak tarihî belgeler, bugünkü bazı mahallelerin veya bulundukları bölgelerin geçmişinin Selçuklu ve erken Osmanlı dönemlerine kadar uzandığını gösteriyor.

TDV İslâm Ansiklopedisi'nde aktarılan Gökmedrese Vakfiyesi'ne göre Sivas'ta 1280 yılında en az 12 mahalle bulunuyordu. Bunlar arasında Bahâeddin Ezferdâd, Kamnatyan, Hurhuruf, Hoca Zeki, Celâl Hüsrev, Karaca ve Subaşı gibi bugün büyük ölçüde kullanılmayan isimler vardı.

Sivas'ta mahallelerin geçmişi 13. yüzyıla uzanıyor

Selçuklu döneminde Sivas'ın şehir merkezi bugünkünden oldukça farklı bir yapıya sahipti.

Yerleşimin Topraktepe ve çevresinden başlayarak zamanla genişlediği; Ulucami, medreseler, hanlar, hamamlar ve çarşıların etrafında yeni mahallelerin oluştuğu biliniyor.

İstanbul Üniversitesinde hazırlanan “Sivas'ta Şehirsel Gelişme” başlıklı çalışmada da kentin erken yerleşim alanının özellikle bugünkü Eskikale ve çevresinde şekillendiği, daha sonra çevre bölgelere yayıldığı belirtiliyor.

1454'te Sivas'ta 16 mahalle vardı

Bugünkü mahallelerin geçmişini araştırmak açısından en önemli belgelerden biri Fatih Sultan Mehmed dönemine ait 1454 tarihli tahrir kayıtları.

Bu kayıtlara göre Sivas'ta o dönemde 16 mahalle ve 567 hane bulunuyordu. Bunların 10'u Müslüman, 6'sı gayrimüslim mahallelerdi.

1454 kayıtlarında Hoca Ulu Bey, Hoca İmam, Emir Mahmud, Hoca Hüseyin, Paşa Bey, Tokmak ve Palaslu gibi mahalle isimleri bulunuyor.

Yüzyıllar içerisinde bu mahallelerin bazıları birbirine katıldı ve bugünkü Sivas mahallelerinin bir bölümünün temelini oluşturdu.

Paşabey: Adı 15. yüzyıl kayıtlarına kadar gidiyor

Bugün de kullanılan Paşabey adı, Sivas'ın tarihî mahalleleri arasında özellikle dikkat çekiyor.

1454 dönemindeki Müslüman mahalleleri arasında Paşa Bey adı bulunuyor. Komşu Tokmak Mahallesi daha sonraki dönemlerde Paşabey ile birleşerek bu ad altında varlığını sürdürdü.

Araştırmalarda bugünkü Paşabey Mahallesi'nin tarihî Köhne Civan bölgesini de içine aldığı değerlendiriliyor.

Mahalle bugün de şehrin önemli tarihî yapılarından bazılarına ev sahipliği yapıyor. Örneğin 1576 tarihli Behram Paşa Hanı resmî kültür envanterinde Paşabey Mahallesi sınırları içerisinde gösteriliyor.

Demircilerardı'nın geçmişinde Palaslu Mahallesi var

Sivas'ın en eski yerleşim bağlantılarından bir diğeri Demircilerardı.

Tarihî çalışmalarda Palaslu, Sivas'ın tespit edilebilen ilk mahallelerinden biri olarak gösteriliyor.

Palaslu adının 17. yüzyıldan itibaren Demircilerardı ve Kırcık isimleriyle anıldığı; Demircilerardı'nın daha sonra eski Hoca Hüseyin Mahallesiyle birleşerek varlığını sürdürdüğü belirtiliyor.

Bu nedenle bugünkü Demircilerardı, adı zaman içerisinde değişmiş olsa da Sivas'ın erken Osmanlı şehir dokusuyla doğrudan bağlantılı mahallelerinden biri olarak öne çıkıyor.

Eskikale: Şehrin tarihî çekirdeğinin tam ortasında

Adından da anlaşılacağı üzere Eskikale, Sivas'ın en eski yerleşim alanlarından biriyle ilişkili.

Tarih araştırmalarına göre Kale-i Atik ve Bazar mahalleleri zamanla birleşerek Eskikale Mahallesi'ni oluşturdu.

Kale-i Atik ile Kale-i Cedid bölgeleri, tarihî Sivas'ın iç kaleleri çevresinde şekillenmiş yerleşimlerdi. Araştırmada Kale-i Atik'in daha sonra Hoca İmam ve Bazar mahalleleriyle birleşerek Eskikale adıyla varlığını sürdürdüğü belirtiliyor.

Bugün Eskikale sınırlarında yer alan Buruciye Medresesi'nin 1271 yılında yaptırılmış olması da bölgenin Selçuklu döneminden kalan şehir çekirdeğiyle ilişkisini açık biçimde gösteriyor.

Kaleardı da eski şehir dokusunu taşıyor

Bugünkü Kaleardı Mahallesi de geçmişi eski şehir merkezine uzanan bölgelerden.

Kale-i Cedid'in zaman içinde Kaleardı ile birleştiği ve Kaleardı adının günümüze ulaştığı aktarılıyor.

Mahallenin tarihî kimliğini destekleyen yapılardan biri de Kerim Çavuş Camii. Kültür Portalı kayıtlarında Kaleardı Mahallesi'nde bulunan yapının tarihî mahalle dokusu içerisinde yer aldığı belirtiliyor.

Gökmedrese Mahallesi'nin adı Selçuklu mirasını taşıyor

Bugünkü Gökmedrese Mahallesi de Sivas'ın tarihî merkezinin önemli parçalarından biri.

Gök Medrese 1271 yılında Anadolu Selçuklu döneminde Sahip Ata Fahreddin Ali tarafından yaptırıldı ve bugün de Gökmedrese Mahallesi sınırları içerisinde bulunuyor.

Fatih dönemini inceleyen akademik çalışmada Gök Medrese adı 15. yüzyıl mahalleleri arasında da yer alıyor.

Dolayısıyla bugünkü mahalle adı ve bölgedeki tarihî yapı birlikte değerlendirildiğinde, Gökmedrese çevresi Sivas'ın yüzyıllardır devam eden şehir dokusunun önemli parçalarından biri.

Başka hangi mahallelerin geçmişi eski?

Sivas'ın tarihî mahalleleri yalnızca bu birkaç bölgeden oluşmuyor.

1. yüzyıla ait kayıtlarda bugün de tanıdığımız çok sayıda mahalle adına rastlanıyor. 1845 tarihli mahalle listesinde;

Akdeğirmen, Alibaba, Bahtiyarbostan, Demircilerardı, Ece, Gökmedrese, Kaleardı, Kale-i Atik, Kılavuz, Örtülüpınar, Paşabey ve Yahyabey gibi isimler bulunuyor.

Akademik bir çalışmada ise tarihî mahallelerin günümüzdeki karşılıkları ayrıntılı biçimde gösteriliyor. Buna göre eski yerleşimlerin birleşmesi veya isim değiştirmesi sonucunda Akdeğirmen, Örtülüpınar, Ece, Eskikale, Kılavuz, Alibaba, Bahtiyarbostan, Demircilerardı, Ferhatbostan, Paşabey, Yahyabey, Gökmedrese ve Kaleardı gibi mahalleler ortaya çıktı veya isimlerini korudu.

Mahalleler neden sürekli birleşti?

Eski Sivas'taki “mahalle” kavramı bugünkü büyük mahallelerden farklıydı.

Bir mescit, cami, zaviye veya küçük bir yerleşim kümesinin çevresi ayrı bir mahalle olarak kaydedilebiliyordu.

Nüfusun ve şehrin yapısının değişmesiyle küçük mahallelerin bir bölümü komşularıyla birleştirildi.

Örneğin tarihî kayıtlardaki;

Paşabeğ + Tokmakkapı + Köhnecivan → Paşabey

Kale-i Atik + Bazar → Eskikale

Ali Baba + Gökçebostan → Alibaba

Hamamardı + Sarı Şeyh → Çarşıbaşı

gibi birleşmeler bugünkü mahalle yapısının nasıl oluştuğunu gösteriyor.

Peki Sivas'ın en eski mahallesi hangisi?

Eldeki kaynaklara dayanarak bugün kullanılan mahalle adlarını tek tek sıralayıp “birinci, ikinci, üçüncü en eski” demek bilimsel olarak sağlıklı değil.

Çünkü bugünkü mahalle sınırları tarihî mahalle sınırlarıyla birebir aynı değil ve birçok mahalle birkaç eski yerleşimin birleşmesi sonucunda oluştu.

Ancak belgeler Eskikale-Kaleardı çevresinin Sivas'ın en eski şehir çekirdeğinin içinde bulunduğunu, Paşabey ve Demircilerardı'nın ise en az 15. yüzyıla kadar izlenebilen mahalle bağlantıları taşıdığını gösteriyor. Gökmedrese çevresindeki kent dokusu ise Selçuklu döneminin 13. yüzyıl mirasına kadar uzanıyor.

Yani bugün Sivas'ın merkezinde yürürken bazı sokaklarda yalnızca birkaç on yıllık değil, yüzlerce yıllık bir şehir hafızasının üzerinde yürümek mümkün.