Gök Medrese’nin 755 Yıllık Hikâyesi: Çini, Vakfiye ve Hayat Ağacı

755 yıllık ifade hangi tarihe dayanıyor?

Gök Medrese’nin 755 yıllık olduğu yönündeki ifade, yapının 1271 yılında inşa edilmesine dayanıyor. 2026 yılı itibarıyla bu tarih, yapının inşa sürecinin üzerinden 755 yıl geçtiğini gösteriyor. Ancak medresenin vakfiyesine ilişkin daha erken bir belge de bulunuyor. TDV İslâm Ansiklopedisi’nde, Şâban 663, yani Haziran 1265 tarihli vakfiye suretinin Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde yer aldığı belirtiliyor. Bu nedenle 755 yıl hesabı yapının inşa tarihi için geçerli; vakıf kuruluş süreci ise daha erken bir tarihe uzanıyor.

Firuze çinilerden gelen isim

Sahibiye Medresesi adıyla da bilinen yapı, firuze renkli çinileri nedeniyle Gök Medrese olarak anılıyor. Sivas İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün envanterinde, girişin sağındaki mescit bölümünde firuze çinilerin önemli bir bölümünün zaman içinde düştüğü, buna rağmen mekânın etkileyici görünümünü koruduğu aktarılıyor. Mihrap çevresinde koyu mavi, mor ve firuze renkli çinilerle oluşturulan bordürler ile çini mozaik kullanılan kubbe geçişi, yapının süsleme anlayışını gösteren başlıca ayrıntılar arasında bulunuyor.

Taçkapıdaki hayat ağacı

Gök Medrese’nin en çok dikkat çeken unsurlarından biri, mermer taçkapı üzerindeki hayat ağacı tasviri. Kültür Portalı, bu motifi kozmik ağaç, devlet ağacı, kutsal ağaç veya cennet ağacı gibi farklı adlarla açıklıyor. Motife barış, bereket, bilim, hikmet, kudret ve sonsuzluk gibi sembolik anlamlar yükleniyor. Bu yorumlar, yapının özgün süsleme programına ilişkin sanat tarihi değerlendirmeleridir; “gizli bir sır” ya da kesinleşmiş tek anlam olarak sunulmamalıdır. TDV kaydında da ön cephede hayat ağacı ile sekiz kollu yıldız biçimli bir pano bulunduğu belirtiliyor.

Taş işçiliği ve planın bütünlüğü

Yapının mimari etkisi yalnızca çini süslemelerinden kaynaklanmıyor. Anıtsal taçkapı, mermer yüzey üzerindeki bezemeler ve avlu çevresinde şekillenen plan, Gök Medrese’nin Selçuklu mimarisindeki bütünlüklü tasarımını ortaya koyuyor. Açık avlunun çevresindeki eyvanlar ve katlar arasındaki düzen, yapının eğitim işleviyle anıtsal görünümünü aynı yapı içinde birleştiriyor. Bu nedenle Gök Medrese, cephe süslemeleri kadar iç mekân organizasyonu ve vakıf yapısıyla da değerlendiriliyor.

Bir eğitim yapısından müzeye

Gök Medrese, açık avlulu, iki katlı ve dört eyvanlı planıyla yalnızca anıtsal bir cepheden ibaret değil. Akademik bir çalışmada yapının alt katında mescit, derslik, kütüphane, temsili türbe ve odaların bulunduğu aktarılıyor. Vakıf düzeni sayesinde eğitim kadrosu, öğrenciler ve hizmetliler için ayrı görevler tanımlanmıştı. Vakıflar Genel Müdürlüğü, medresenin başlangıçta fıkıh eğitimi için kurulduğunu; sonraki dönemlerde astronomi, kimya ve matematik gibi derslerin de okutulduğunu bildiriyor.

Vakıf düzeninin izleri

Medresenin geçmişi, yalnızca ders verilen odalar ve mimari unsurlarla sınırlı kalmıyor. Vakfiye ve vakıf düzenine ilişkin kayıtlar, yapının eğitim faaliyetlerinin belirli görevler ve hizmet alanları etrafında organize edildiğini gösteriyor. Öğrenciler, eğitim kadrosu ve hizmetliler için tanımlanan görevler, Gök Medrese’nin dönemindeki sosyal ve kültürel işlevini anlamaya yardımcı oluyor. Böylece yapı, hem bir eğitim kurumu hem de vakıf sistemi içinde sürdürülen bir hizmet alanı olarak öne çıkıyor.

Sivas kent merkezindeki müze

Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün restorasyon çalışmalarına 2014’te başladığı, çalışmaların 2020’de tamamlandığı ve Gök Medrese Vakıf Müzesi’nin 2021’de ziyaretçilere açıldığı kayıtlarda yer alıyor. Yapı, Gök Medrese Mahallesi’nde, Gökmedrese Caddesi No:1 adresinde bulunuyor. Kültür Portalı’na göre tarihi kent meydanına yaklaşık 300 metre mesafedeki medrese, 2014 yılında Anadolu Selçuklu Medreseleri başlığıyla UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alınan yapılar arasında yer alıyor.

Kaynaklar

Gökmedrese - TDV İslâm Ansiklopedisi

Müzeler - Vakıflar Genel Müdürlüğü

Gök Medrese - Sivas İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü

Gök Medrese Vakıf Müzesi - Kültür Portalı

Bir Kültür Hizmeti: Sivas Gök Medrese Vakıf Müzesi