LAİKLİKTEN DEVLETÇİ VESAYETE

Bir toplumun modernleşme iddiası, insanların nasıl giyindiğinden çok, farklı tercihlere ne ölçüde tahammül gösterebildiğiyle anlaşılır. Buna rağmen Türk dünyasının yakın tarihinde kıyafet, yalnızca estetik yahut kültürel bir tercih olmaktan çıkarılarak siyasal düzenin yeniden biçimlendirilmesinde kullanılan araçlardan birine dönüştürülmüştür. Başın örtülmesi yahut açılması, bireysel tercihin sınırları içerisinde kalması gereken bir mesele iken, kimi yönetimlerin müdahalesiyle kamusal sadakatin göstergesine çevrilmiştir. Böylece bir kumaş parçası, yurttaşlık anlayışının, sekülerleşme projesinin ve toplumsal mühendisliğin sembolü hâline getirilmiştir.

Azerbaycan’da başörtüsü tartışmaları

Azerbaycan bu çelişkinin en dikkat çekici örneklerinden biridir. Sovyet geçmişinin güçlü seküler mirasını taşıyan ülke, bağımsızlığın ardından modern, millî ve laik bir kimlik inşa etmeye yönelirken dinî görünürlüğün kamusal alandaki sınırlarını da yeniden belirlemiştir. Özellikle eğitim kurumlarında yaşanan başörtüsü tartışmaları, bu projenin bireysel tercihlerle karşı karşıya geldiği noktayı açık biçimde göstermiştir. 2010 yılında okullarda başörtüsüne yönelik kısıtlamaların gündeme gelmesi, ülkede yalnızca kıyafet meselesini değil, idari yetkinin sınırlarını ve hukukî öngörülebilirliği de tartışmaya açmıştır.

Karar verme yetkisi kimde?

Asıl dikkat çekici husus, burada “örtü”nün kendisinden ziyade karar verme yetkisinin kimde olduğudur. Bir öğrencinin eğitim hakkını etkileyebilecek bir düzenlemenin açık, erişilebilir ve öngörülebilir bir hukuk normuna dayanması gerekir. Buna karşılık temel haklara ilişkin böylesi hassas konuların idarî talimatlarla şekillenmesi, hukuk devletinin en temel prensiplerinden biri olan kanunilik bakımından soru işaretleri doğurur. Yurttaşın hangi davranışının serbest, hangisinin sakıncalı olduğunu belirleyen ölçütler, kişisel kanaatlere veya dönemsel uygulamalara bırakıldığında hukukun güvence işlevi zayıflar.

Uygulamalardaki değişkenlik

Azerbaycan deneyiminin bir başka çarpıcı yönü de uygulamalardaki değişkenliktir. Bir dönemde okul kapılarında sorun hâline gelen örtünme biçiminin başka dönemlerde veya farklı eğitim kurumlarında aynı sertlikle karşılanmaması, meselenin salt hukukî bir yasaktan ibaret olmadığını ortaya koymuştur. Böyle bir tablo, genç insanların eğitim hayatlarını dahi uygulayıcıların yaklaşımına göre şekillendirmek zorunda kalabileceği bir belirsizlik üretir. Oysa temel hakların güvencesi, kişinin hangi binaya girdiğinde yahut karşısındaki yöneticinin kim olduğunda değişmemelidir.

Modernleşme yeni bir vesayet üretmemelidir

Burada modernleşme kavramının kendisini de sorgulamak gerekiyor. Modernleşme, bireyi geleneksel baskı mekanizmalarından kurtarmayı amaçlıyorsa, bu süreç yeni bir vesayet biçimi üretmemelidir. Aile baskısıyla örtünmeye zorlanan bir genç kızın yaşadığı sorun gerçektir; fakat aynı kişinin kamusal otorite tarafından örtüsünü çıkarmaya mecbur bırakılması da başka bir tahakküm biçimidir. İlkinde toplumsal çevre kişinin tercih alanını daraltırken, ikincisinde resmî güç aynı sonucu farklı bir araçla üretmektedir. Özgürleşme iddiasının ölçüsü, bireyin hangi seçeneğe yönlendirildiği değil, seçenekler arasında kendi iradesiyle karar verip veremediğidir.

Laiklik ve tarafsızlık meselesi

Bu ayrım, laiklik tartışmasının da merkezine yerleştirilmelidir. Laik bir düzenin varlığı, kamusal alanda dinî sembollerin bütünüyle ortadan kaldırılmasını zorunlu olarak gerektirmez. Tarafsızlık, farklı inanç biçimlerinin tamamını görünmez kılmak anlamına gelmez; aksine kamu gücünün bunlardan herhangi birini diğerleri karşısında ayrıcalıklı veya sakıncalı konuma yerleştirmemesini ifade eder. Başka bir ifadeyle seküler hukuk düzeni, insanların inançlarını terk etmelerini değil, bu inançların hukuk önünde eşit biçimde korunmasını güvence altına almalıdır.

Türk cumhuriyetlerinde benzer tartışmalar

Türk cumhuriyetlerinin bazı örneklerinde ise sekülerleşme zaman zaman toplumsal görünümü standartlaştıran bir anlayışla birlikte yürümüştür. Kazakistan'daki okul kıyafeti düzenlemeleri ve Tacikistan'daki dinî sembollere yönelik daha geniş kapsamlı müdahaleler, bu eğilimin farklı biçimlerde ortaya çıkabildiğini göstermektedir. Tarihsel koşullar birbirinden farklı olsa da ortak problem aynıdır: Kamusal düzeni koruma gerekçesi, bireyin görünüşünü belirleme yetkisine ne kadar geniş bir alan açabilir?

Bu sorunun basit bir cevabı yoktur. Elbette eğitim kurumlarının belirli kıyafet standartları oluşturması, güvenlik gerekçeleri veya yüzün tamamen kapatılması gibi özel durumlara ilişkin düzenlemeler yapması mümkündür. Ancak genel ve kategorik müdahalelerle somut ihtiyaçlara dayanan ölçülü tedbirleri birbirinden ayırmak gerekir. Bir kıyafetin yalnızca dinî anlam taşıması, onu kendiliğinden kamu düzenine yönelik bir tehdit hâline getirmez. Aksi yaklaşım, görünür farklılığı başlı başına problem kabul eden bir anlayışa kapı aralar.

Kadınların tercihi neden siyasallaştırılıyor?

Meselenin kadınlar açısından ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Çünkü çoğu zaman tartışmanın nesnesi hâline getirilen kişi, soyut bir “dinî sembol” değil; eğitim görmek, meslek edinmek ve toplum içerisinde varlık göstermek isteyen gerçek bir insandır. Onun tercihinin sürekli olarak siyasal bir simgeye dönüştürülmesi, bireysel kimliğini ikinci plana iter. Bir genç kızın ne giydiği, hangi siyasî projenin destekçisi olduğunun otomatik göstergesi değildir. İnsanların kıyafetlerinden dünya görüşü çıkarmaya çalışmak, toplumsal hayatın karmaşıklığını yapay kategorilere indirgemektir.

“Kadını özgürleştirme” söyleminin çelişkisi

Dahası, “kadını özgürleştirme” söylemiyle yapılan müdahalelerin kendi içinde çelişkili sonuçlar doğurabileceği gözden kaçırılmamalıdır. Bir kişinin eğitim kurumuna kabul edilmesi için görünüşünü değiştirmesi şart koşuluyorsa, ona sunulan seçenekler aslında genişlememekte, daralmaktadır. Özgürlük adına kişinin önüne yalnızca tek bir makbul görünüm koymak, özgürleştirmekten ziyade uyum talep etmektir. Bireyin iradesini esas alan yaklaşım ise tam tersine, örtünmenin de örtünmemenin de zorunluluk hâline getirilmemesini gerektirir.

Çağdaşlaşmanın ölçüsü benzeşmek değildir

Azerbaycan bağlamında ortaya çıkan tartışmanın daha geniş önemi de buradadır. Bir ülkenin çağdaşlaşması, vatandaşlarını birbirine benzetme kapasitesiyle ölçülemez. Gerçek toplumsal olgunluk, farklı hayat tarzlarının aynı hukuk çatısı altında var olabilmesiyle ilgilidir. İnsanların birbirine benzemesi kolaydır; asıl güç, birbirine benzemeyen insanların eşit yurttaşlar olarak yaşayabileceği bir düzen kurabilmektir.

Bu nedenle tartışmayı “din mi, laiklik mi?” biçimindeki dar bir karşıtlığa hapsetmek meseleyi yoksullaştırır. Asıl mesele hukukî güvence, vicdan alanı, eğitim hakkı, cinsiyet eşitliği, bedensel özerklik ve kamu gücünün sınırlarıdır. Bir kadının başını örtmesi nasıl zorunlu tutulmamalıysa, başını açması da mecburiyet hâline getirilmemelidir. Çünkü her iki durumda da karar bireyden alınarak otoritenin eline bırakılmış olur.

Farklı görünümlerin altında eşit yurttaşlık

Belki de Türk dünyasının bu tartışmadan çıkarması gereken en önemli ders budur: Çağdaş bir hukuk düzeni, insanları belirli bir görünüme sokarak değil, farklı görünümlerin altında aynı yurttaşlık değerini tanıyarak güçlenir. Bir öğrencinin başındaki örtüyü rejimin geleceğine ilişkin bir tehdit olarak görmek, o öğrencinin taşıdığı bireysel iradeyi gereğinden fazla siyasallaştırmaktır. Eğitim almak isteyen bir genç kızın saçının görünüp görünmemesi, bir devletin varlık meselesi değildir. Asıl varlık meselesi, o genç kızın hangi tercihi yaparsa yapsın eşit haklara sahip olup olmadığıdır.

Özgürlüğün en sahici sınavı

Çünkü özgürlüğün en sahici sınavı, bizim benimsediğimiz tercihi savunmak değil, başkasının tercih hakkını da güvence altına almaktır. Örtüyü zorunlu kılan anlayış ne kadar müdahaleciyse, örtüyü yasaklayan anlayış da aynı ölçüde buyurgandır. Biri beden üzerinde din adına hüküm kurar, diğeri sekülerlik adına. Fakat sonuç değişmez: Karar kişinin elinden alınır.

Mesele başörtüsünün kendisi değildir

O hâlde mesele başörtüsünün kendisi değildir. Mesele, insanın kendi hayatına ilişkin kararların hangi noktada devletin konusu olmaktan çıkması gerektiğidir. Azerbaycan'ın yaşadığı tartışmalar bu soruyu bütün açıklığıyla önümüze koymaktadır. Eğer modernlik, bireyin iradesini güçlendirmekse, o iradenin üzerine yeni sınırlar çizmek modernleşme değil, yalnızca eski vesayetlerin yerine yenilerini koymaktır. Bir toplumun gerçekten özgür olup olmadığını anlamak için insanların aynı biçimde giyinip giyinmediğine değil, farklı tercihler yapanların aynı haklardan yararlanıp yararlanmadığına bakmak gerekir. Özgürlüğün ölçüsü de tam olarak burada başlar: İnsan, kendi hayatına dair kararı verebildiği ölçüde gerçekten kendisidir.

Hazal Yağmur Keskin
Köşe Yazarı