Türkiye’de Sigara Kullanımı Arttı mı? Veriler Ne Söylüyor?

Türkiye’de sigarayla mücadele kapsamında kapalı alan yasaklarından vergi artışlarına, sigara bırakma hizmetlerinden kamu spotlarına kadar çok sayıda uygulama hayata geçirildi. Ancak son yılların verileri incelendiğinde, tütün kullanımının toplumda belirgin biçimde gerilediğini söylemek güç.

TÜİK’in Türkiye Sağlık Araştırması ile Sağlık Bakanlığı ve Dünya Sağlık Örgütü tarafından gerçekleştirilen Hanehalkı Sağlık Araştırması, farklı yöntemler kullansa da uzun dönemli eğilim açısından benzer bir noktaya işaret ediyor: Türkiye’de tütün kullanımı hâlâ çok yüksek ve bazı dönemlerde yeniden yükselişe geçmiş durumda.

TÜİK verilerinde 10 yılda artış

TÜİK’in 15 yaş ve üzerindeki bireyleri kapsayan Türkiye Sağlık Araştırması’na göre her gün tütün mamulü kullananların oranı 2012’de yüzde 23,2 iken 2022’de yüzde 28,3’e yükseldi.

Bu, 10 yıllık dönemde 5,1 puanlık artış anlamına geliyor.

TÜİK serisine göre günlük tütün kullanım oranları şöyle gerçekleşti:

• 2010: %25,4
• 2012: %23,2
• 2014: %27,3
• 2016: %26,5
• 2019: %28,0
• 2022: %28,3

Veriler artışın her yıl kesintisiz olmadığını da gösteriyor. Örneğin 2014’ten 2016’ya gerileme yaşanırken, sonraki yıllarda oran yeniden yükseldi.

Dolayısıyla tabloyu “her yıl sigara kullanımı artıyor” şeklinde yorumlamak yerine, uzun vadeli düşüş sağlanamadığı ve 2012’ye kıyasla günlük kullanımın belirgin biçimde daha yüksek olduğu şeklinde değerlendirmek daha doğru.

2019’dan 2022’ye de yükseldi

Yakın döneme bakıldığında değişim daha sınırlı.

TÜİK’e göre her gün tütün mamulü kullanan 15 yaş ve üzerindeki bireylerin oranı 2019’da yüzde 28,0 iken 2022’de yüzde 28,3’e çıktı.

Aynı dönemde tütün kullanmayanların oranı ise yüzde 68,7’den yüzde 68,0’e geriledi.

Yani üç yıllık dönemde büyük bir sıçrama bulunmasa da yön aşağı değil, hafif yukarı oldu.

2023 araştırmasında oran yüzde 34,8

Türkiye’de tütün kullanımına ilişkin daha güncel kapsamlı veri ise 2023 Türkiye Hanehalkı Sağlık Araştırması’ndan geliyor.

Sağlık Bakanlığı tarafından Dünya Sağlık Örgütü’nün STEPS yöntemiyle yürütülen araştırmaya göre, 15 yaş ve üzerindeki nüfusun yüzde 34,8’i halen bir tütün ürünü kullanıyor.

Her gün tütün ürünü kullananların oranı ise yüzde 31,3 olarak belirlendi.

Bu sonuç kabaca, Türkiye’de 15 yaş ve üzerindeki nüfusta her üç kişiden birinin tütün ürünü kullandığını gösteriyor.

Ancak önemli bir nokta var: TÜİK’in yüzde 28,3’lük 2022 oranı ile 2023 araştırmasındaki yüzde 31,3’lük günlük kullanım oranı doğrudan yıllık değişim gibi karşılaştırılmamalı.

Çünkü iki araştırmanın örneklem tasarımı ve yöntemi farklı.

Aynı araştırmaya göre 2017’den 2023’e yükseliş var

En sağlıklı yakın dönem karşılaştırması, aynı yöntemle gerçekleştirilen 2017 ve 2023 Hanehalkı Sağlık Araştırmaları arasında yapılabiliyor.

Sağlık Bakanlığının sonuç raporuna göre halen tütün ürünü kullananların oranı:

2017’de %31,5 → 2023’te %34,8

Her gün tütün ürünü kullananların oranı ise:

2017’de %29,2 → 2023’te %31,3 oldu.

Böylece altı yıllık dönemde güncel tütün kullanımında yaklaşık 3,3 puan, günlük kullanımda ise 2,1 puanlık artış ölçüldü.

Bununla birlikte 2017 ve 2023 araştırmalarını karşılaştıran bilimsel çalışmada, toplam tütün kullanımındaki artışın güven aralıkları dikkate alındığında istatistiksel olarak anlamlı bulunmadığı belirtiliyor. Başka bir ifadeyle veriler yukarı yönlü hareket gösteriyor ancak araştırmacılar bunun istatistiksel açıdan kesin bir artış olarak yorumlanmasına temkinli yaklaşıyor.

Kadınlarda artış daha dikkat çekici

Verilerin en önemli ayrıntılarından biri cinsiyetlere göre ortaya çıkıyor.

2023 araştırmasında halen tütün ürünü kullananların oranı erkeklerde yüzde 46,1, kadınlarda ise yüzde 23,6 olarak hesaplandı.

2017'de aynı oran erkeklerde yüzde 43,4, kadınlarda yüzde 19,7 idi.

Buna göre 2017-2023 döneminde:

Erkeklerde: %43,4 → %46,1
Kadınlarda: %19,7 → %23,6

şeklinde bir değişim yaşandı.

Kadınlarda artış 3,9 puana, erkeklerde ise 2,7 puana ulaştı.

Günlük tütün kullanımında da benzer tablo görülüyor. Erkeklerde günlük kullanım yüzde 40,4’ten yüzde 41,6’ya çıkarken kadınlarda yüzde 18,2’den yüzde 21,1’e yükseldi.

TÜİK’in uzun dönem verilerinde de kadınlar öne çıkıyor

Kadınlardaki değişim yalnızca 2017-2023 araştırmasında görülmüyor.

TÜİK’in uzun dönem serisine göre her gün tütün mamulü kullanan kadınların oranı 2012’de yüzde 10,8 iken 2022’de yüzde 15,5’e ulaştı.

Erkeklerde aynı dönemde oran yüzde 35,9’dan yüzde 41,3’e yükseldi.

Dolayısıyla hem TÜİK hem de Sağlık Bakanlığı-DSÖ araştırmaları, özellikle kadınlarda tütün kullanımının uzun vadeli seyrinin yakından izlenmesi gerektiğini ortaya koyuyor.

Gençlerde geçmişte de dikkat çeken yükseliş görüldü

Türkiye’de daha eski dönemleri kapsayan Küresel Yetişkin Tütün Araştırması da genç nüfus açısından dikkat çekici sonuçlar ortaya koymuştu.

2008, 2012 ve 2016 verilerinin değerlendirildiği bilimsel çalışmaya göre 15-24 yaş grubundaki sigara kullanım oranı 2012’de yüzde 20 seviyesindeyken 2016’da yüzde 31,9’a yükselmişti.

Ancak bu veri 2026’daki gençlerin mevcut kullanım oranını göstermiyor. Dolayısıyla eski sonuçları bugünün genç nüfusuna doğrudan uyarlamak doğru olmaz.

Güncel yaş grubu değerlendirmeleri yapılırken 2023 Hanehalkı Sağlık Araştırması esas alınmalı.

“Sigara kullanımı arttı” demek doğru mu?

Mevcut resmî verilere dayanarak en doğru cevap “uzun vadede artış yönünde işaretler var” şeklinde.

TÜİK'in aynı araştırma serisinde günlük tütün kullanımı 2012'de yüzde 23,2 iken 2022'de yüzde 28,3'e çıktı. Sağlık Bakanlığı ve DSÖ'nün aynı yöntemle gerçekleştirilen araştırmalarında ise güncel tütün kullanımı 2017'de yüzde 31,5 iken 2023'te yüzde 34,8 olarak ölçüldü.

Ancak iki önemli ayrıntıyı gözden kaçırmamak gerekiyor.

Birincisi, artış her yıl kesintisiz gerçekleşmedi.

İkincisi, 2017-2023 STEPS karşılaştırmasında gözlenen toplam artış bilimsel analizde istatistiksel olarak anlamlı bulunmadı.

Bu nedenle “Türkiye’de sigara kullanımı patladı” gibi bir ifade mevcut verilerin desteklediğinden daha güçlü bir yorum olur.

Her üç kişiden birinden fazlası tütün kullanıyor

Son ulusal araştırmanın ortaya koyduğu en net sonuç ise kullanım seviyesinin yüksekliği.

2023 itibarıyla 15 yaş ve üzerindeki nüfusun:

%34,8’i halen tütün ürünü kullanıyor.
%31,3’ü her gün tütün ürünü kullanıyor.
Erkeklerde kullanım %46,1.
Kadınlarda kullanım %23,6.

Böylece Türkiye’de tütün kullanımının halk sağlığı açısından önemini koruduğu görülüyor.

Dünya Sağlık Örgütü de 2023 sonuçlarını değerlendirirken Türkiye’de tütün kullanımının yüksek seviyesini koruduğuna dikkat çekiyor.

En güncel kapsamlı veri 2023 yılına ait

Burada tarih konusunda da önemli bir ayrıntı bulunuyor.

Eylül 2026 itibarıyla kamuoyuna açıklanmış en yeni kapsamlı ulusal Hanehalkı Sağlık Araştırması 2023 verilerini içeriyor. Çalışmanın sonuçları Sağlık Bakanlığı ve Dünya Sağlık Örgütü tarafından 2025 yılında yayımlandı.

Bu nedenle 2024, 2025 veya 2026 için aynı kapsamda yeni bir oran açıklanmadan, 2023 verisini “2026 sigara kullanım oranı” olarak sunmak doğru değil.

Sonuç: Düşüşten söz etmek zor

Türkiye’de sigara ve tütün kullanımına ilişkin farklı ulusal araştırmalar birlikte değerlendirildiğinde, son yıllarda kalıcı ve güçlü bir düşüş gerçekleştiğini gösteren bir tablo bulunmuyor.

Aksine hem TÜİK'in uzun dönem serisi hem de 2017-2023 Sağlık Bakanlığı-DSÖ karşılaştırması kullanım oranlarının önceki dönemlerin üzerinde kaldığını gösteriyor.

Özellikle kadınlarda ölçülen yükseliş ve toplam nüfusta her üç kişiden birinden fazlasının halen tütün ürünü kullanması, önümüzdeki dönemde yayımlanacak yeni araştırmaların önemini artırıyor.