109 Yıllık Gizli İngiliz İstihbarat Raporu Sivas'ta Gün Yüzüne Çıkarıldı
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi'nde yürütülen akademik çalışma kapsamında, Birleşik Krallık Ulusal Arşivleri'nde bulunan ve Ekim 1917 tarihinde hazırlanan gizli İngiliz istihbarat raporu gün yüzüne çıkarıldı. "Panturancılık Hareketi" başlıklı rapor, dönemin İngiliz istihbaratının Osmanlı Devleti, Türk milliyetçiliği ve Pantürkizm anlayışına ilişkin değerlendirmelerini içeriyor.
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türkçe ve Sosyal Bilimler Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Osman Kubilay Gül tarafından yürütülen araştırmada, Birleşik Krallık Ulusal Arşivleri'nde CAB 24/33/82 referans numarasıyla kayıtlı bulunan rapor tarihî bağlamı içerisinde analiz edildi.
Birinci Dünya Savaşı'nın kritik döneminde hazırlandı
Araştırmada incelenen raporun, Bolşevik Devrimi'nin gerçekleştiği, İngiltere'nin Bağdat'ı ele geçirdiği ve ABD'nin İtilaf Devletleri safında savaşa katıldığı kritik bir dönemde hazırlandığı belirtildi.
İngiliz İstihbarat Bürosu tarafından hazırlanan belgede; Türkçe konuşan toplulukların coğrafi dağılımı, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin ideolojik yaklaşımı, Panislamizm ile Pantürkizm arasındaki ilişki, Osmanlı Devleti'nin Arap ve Ermeni nüfusa yönelik politikaları ile Bolşevik Devrimi sonrasında Orta Asya'daki Türk topluluklarının geleceğine ilişkin değerlendirmeler yer aldı.
Araştırmada ayrıca raporun yalnızca içerdiği bilgiler açısından değil, hazırlandığı siyasi ve jeopolitik şartlar bakımından da değerlendirildiği, İngiltere'nin emperyal çıkarlarının istihbarat söylemine nasıl yansıdığının eleştirel bakış açısıyla incelendiği ifade edildi.
Türk milliyetçiliğine bakış dikkat çekti
Çalışmada, raporun Türk milliyetçiliğini büyük ölçüde Avrupa kaynaklı ve yapay bir hareket olarak değerlendirdiği, Ermeni meselesini stratejik bakış açısıyla ele aldığı ve Orta Asya'daki Türk topluluklarının geleceğine yönelik öngörüler içerdiği belirtildi.
Araştırmada, 1917 tarihli istihbarat raporunun tarihî değeri ile sınırlılıklarının sistematik belge eleştirisi yöntemiyle değerlendirildiği, çalışmanın savaş dönemi istihbaratı, milliyetçilik ve emperyal strateji alanındaki tarih yazımına katkı sunmayı amaçladığı aktarıldı.
"Daha önce hiçbir yerde rastlamadığımız bir kaynaktı"
Çalışmaya ilişkin değerlendirmelerde bulunan Prof. Dr. Osman Kubilay Gül, belgenin bir arşiv araştırması sırasında fark edildiğini belirterek şu ifadeleri kullandı:"Bir arşiv çalışması esnasında İngiliz arşivlerinde 1917 yılına ait 'Pantürkizm' adlı bir rapor olduğunu fark ettik. Bu rapor dijital ortamda bulunmuyordu. İngiliz arşivleriyle temasa geçtik. Belli bir ücret karşılığında raporu temin ettik. Daha sonra bunun özellikle Pantürkizm açısından önemli bir kaynak olduğunu fark ettik. Daha önce hiçbir yerde rastlamadığımız bir kaynaktı. Bu açıdan alana çok ciddi katkı sağlayacağını düşünüyoruz."
"Bu bir istihbarat raporudur"
Rapora eleştirel yaklaştıklarını vurgulayan Gül, çalışmanın bilimsel yöntemlerle yürütüldüğünü belirterek şunları söyledi:"Netice itibarıyla bu, 1917 yılında Büyük Britanya tarafından hazırlanmış gizli bir istihbarat raporudur. Osmanlı Devleti ve Pantürkizm hakkında hazırlandığı için yanlı bir rapor olduğunu göz önünde bulundurarak analizimizi yaptık. Çalışmayı uluslararası bir dergide yayımladık. Buradaki bütün bilgileri doğru kabul ederek değil, Türk ve uluslararası literatürde yer alan bilgilerle karşılaştırarak incelemeye çalıştık."
"Arşivler artık dijitalleşti"
Prof. Dr. Gül, dijitalleşmenin tarih araştırmalarına büyük kolaylık sağladığını belirterek geçmişte arşiv çalışmalarının çok daha zahmetli yürütüldüğünü, günümüzde ise internet sayesinde yalnızca Türkiye'deki değil, yurt dışındaki arşivlere de daha kolay ulaşılabildiğini ifade etti.
1944 tarihli ikinci rapor da inceleniyor
Araştırmanın devam ettiğini belirten Gül, şimdi de 1944 yılına ait ikinci bir İngiliz raporu üzerinde çalıştıklarını söyledi.
1917 tarihli raporun, İngiltere ile Osmanlı Devleti'nin savaş hâlinde olduğu dönemde propaganda amacı taşıyan bir belge olduğunu ifade eden Gül, 1944 tarihli raporun ise Türkiye Cumhuriyeti döneminde ve İkinci Dünya Savaşı şartlarında hazırlanmış olması nedeniyle farklı bir bakış açısı sunduğunu belirtti.
Gül, her iki raporun birlikte değerlendirilmesinin İngiltere'nin farklı dönemlerde Pantürkizm'e yaklaşımını ortaya koyması bakımından önemli bir akademik kaynak oluşturacağını sözlerine ekledi.